نبرده‌اند ، بر مذهب مختار سلطهء حاكم يا بر « دين ملوك » خود نبوده‌اند . عرفان سياه مانوى كه هم زروانى است ، بر انديشهء خردمندان ايران باستان سايه افكنده است . [ محقّق است كه دانايان و روشنفكران ايران هم از عهد باستان تا اين زمان همه‌شان يا زنديق بوده‌اند يا رگى از زندقه داشته‌اند ] . اندرزنامه‌هاى زروانى مآبان و « كليله و دمنه » معروف با مترجمان مانوىاش ، در حقيقت بر يك نسج واحد فكرى و فلسفى ؛ و حسب مقاصد معيّن آرمانى و سياسى صورت تحرير پذيرفته‌اند . منتها روش منطقى در اندرزنامه‌ها - چنان‌كه اشاره رفت - تركيبى است ؛ و در داستانهاى رمزى و نمادين مانند « كليله و دمنه » . - بنا بر مشهور - تمثيلى است . جهان‌بينى ايرانى غالبا نمىتواند بدون تمثيل و آوردن داستانها ، بدون مبدّل‌كردن مسائل مجرّد به مظاهر و نمودهاى مشخّص و بدون اسطوره‌سازى بروز كند . به ويژه تمثيل جاى خاصى داشته است ؛ و پس از اسلام هم صوفيان و عارفان و معتقدان به فلسفهء اشراق از حربهء تمثيل سخت استفاده كرده‌اند ، حال آنكه تمثيل در فلسفهء يونانى و رومى كه بيشتر به بيان تجريدى مسائل مىپردازد ، چنين جايى ندارد « 1 » . به هر تقدير ، بايد گفت كه مبانى ثنوى مينوگرايى و گيتىگرايى در حكمت عملى ايرانى هم دخيل است ؛ چنان‌كه خردهاى گيتيانه ( - ماترياليستى ) و مينويانه ( - ايده‌آليستى ) هم بدان‌گونه كه در « داتستان مينوى خرد » بديده مىآيد ، به عنوان آموزهء عقل الهى مطرح مىباشد . * * * ( 1 ) . دينكرد ، كه ياد شد ( 1 ، بهرهء 3 ، I ، ش 1 ) « كتاب چهارم » متضمّن حكمت عملى گردآوردهء موبد آذر فرنبغ هم هست . بايد گفت كه برخى از نسك‌هاى اوستايى ( مانند : ويشتاسپ ، سكاتوم ؛ و جز اين‌ها ) اندرزهاى جاودان خردى هم دربردارند ، يا مثلا شمارى از آيات « يسنا » ها متضمّن مأثورات حكميّه هم باشند . ليكن اشهر كتب دينكرد در اين مقوله همانا « كتاب ششم » يكسره اندرزهاى پوريوتكيشان يا همان « حكماى باستانى » ( مدن ، 132 و 198 / سنجانا ، 3 ، 152 / 5 ، 224 ) و اعتقادنامهء مغان اقدم است . روح خردگرايى زروانى بر كتاب ششم دينكرد چيره باشد ؛ و هم موافق با آن : تعاليم

--> ( 1 ) . برخى بررسىها دربارهء جهان‌بينىهاى ايران ( طبرى ) ، ص 155 .